Gúlliver í andlegu Putalandi framtíðarinnar

Sælir, lesendur góðir. Mig langar til að segja ykkur frá mynd sem ég sá í sjónvarpinu á laugardagskvöldið. Þannig var mál með vexti að við konan vorum nýbúin að svæfa börnin eftir langan dag í flensu og langaði að slaka vel á fyrir framan imbann. Eins og venjulega vorum við ekkert að fletta dagskrárblöðum heldur skrolluðum vongóð á milli rása. Örlögin höguðu því þannig að við staðnæmdumst á Stöð 2 Bíó, enda var klukkan nýslegin átta, eða svo gott sem.

Þar var nýhafin bandaríska myndin Idiocracy, hugarfóstur Mike Judge sem gat sér frægð á árum áður fyrir Bakkabræðurna Beavis & Butt-head sem birtust okkur á MTV. Í myndinni lenda Meðal-Jón og Meðal-Jóna í því að vera fyrir slysni fryst í 500 ár og vakna í framtíðinni, árið 2505. Í slíkum vísindaskáldskap er venjan að mannfólkið sé orðið andleg ofurmenni og tæknin komin á himinhátt stig. Ekki í Idiocracy. Þar birtist heimur sem er afleiðing þess að blábjánar og vitleysingar hafa fjölgað sér eins og einfrumungar meðan fólk yfir meðalgreind heldur að sér höndum og genum af áhyggjum yfir hverfulleika heimsins.

Í framtíðinni kann enginn neitt. Hver fermetri er fullur af drasli, akrar eru vökvaðir með orkudrykkjum og vinsælasti sjónvarpsþátturinn heitir „Ái! Pungurinn á mér!“ Göfugleiki starfsstétta hefur látið á sjá; saksóknari færir þau rök fyrir sekt söguhetjunnar Meðal-Jóns að hann „tali eins og hommi, sko“ og sjúkdómsgreining læknis er á þá leið að hann sé „allur í fokki“. Forseti Bandaríkjanna er síðan glímukappi sem tætir um blindfullur á stökkbreyttum mótorhjólum (sjá mynd). Allt fer þó vel að lokum, því hetjan er í krafti meðalgreindar sinnar gerð að innanríkisráðherra og fær því komið til leiðar að vatni, („eins og í klóstinu, sko“) sé veitt á akrana. Skemmtileg mynd. Sama var því miður ekki hægt að segja um rómantísku gamanmyndina Made of Honor sama kvöld, sem var hvorki rómantísk né fyndin.

Hve einkennilega smátt þú mælir, Altúnga

Fyrir margt löngu, ætli áratugur sé ekki liðinn síðan, ruddist ungur Englendingur til fáheyrðra vinsælda. Hann kallaði sig Kokk án klæða í sjónvarpsþætti sínum um eldamennsku, þótt hann væri alltaf í öllum fötunum, en vissulega bjó hann til mat sem virtist ljúffengur á skjánum. Ekki var nóg með að sjónvarpsþáttur­inn nyti geigvænlegrar hylli, heldur spratt upp alhliða markaðsstórveldi kringum nafnið Jamie Oliver, en það heitir jú matráðurinn. Sjálfur keypti ég eitt sinn til dæmis veglega pönnu merkta fullu nafni Englendingsins fæðufróða, eins og hann hefði rétt til að ryðjast inn til mín og hirða hana af mér ef honum sýndist svo. Sem hann hefur reyndar ekki gert enn.

Þrátt fyrir að pannan nýttist mér til margra góðra rétta stóð mér alltaf viss stuggur af Jamie Oliver. Kannski var það vegna sérkennilega lélegs tónlistar­smekks hans, ekki síst ískyggilegs dálætis á hljómsveitinni Toploader og laginu Dancing in the Moonlight, sem nú er sem betur fer öllum gleymt. Kannski var það smekkur hans á barnanöfnum, en dætur hans heita Poppy Honey, Daisy Boo og Petal Blossom Rainbow. Í alvöru. Kannski var það risavaxin tungan, sem gerir hann smámæltari en nokkra manneskju sem ég hef kynnst.

Nýverið sá ég svo í sjónvarpinu að Jamie Oliver er með sýningu. Fólk borgar sig inn í þúsundavís og Jamie Oliver eldar og fer með gamanmál, auk þess sem ýmsir vinir hans og velunnarar eru kynntir fyrir áhorfendum. Ýmislegt undarlegt átti sér stað í þættinum þar sem ég komst að þessu, eins og þegar Jamie fer eftirfarandi fögrum orðum um ítalskan læri­föður sinn, roskinn herramann að nafni Gennaro: „Hann er einstakur ljúflingur. Hann myndi frekar skera undan sér en að láta sér ekki annt um annað fólk.“ Ha? Hitt má Jamie Oliver eiga að hann hefur látið gott af sér leiða með herferð til að bæta skólamat í heimalandi sínu. Þar sem ég get í rauninni ekki fundið nein skotheld mótrök neyðist ég til að viðurkenna að kannski sé þessi Lundúnamælti matsveinn bara sæmilegasti náungi.

Sprúðlandi kýr á grænum völlum ljósvakans

Glæsileg kona með austrænt yfirbragð dregur upp pilsið löturhægt, einn sentimetra í einu, og næst sjáum við tvo glaðbeitta skotveiðimenn halda merki sjónvarpsstöðvar á lofti með Búlandstind í baksýn. Við fáum auglýsingar og svo ætlar Bjarni Haukur, klæddur og sminkaður eins og Robin Williams í Mrs. Doubtfire, að fá Dengsa í heimsókn. Dengsa? Já, Hemmi minn. Þetta er nefnilega fyrsti áratugur SkjásEins og allt getur gerst.

Undanfarið hefur sjónvarpsunnendum gefist kostur á að rifja upp eitt ævintýralegasta skeið í íslenskri fjölmiðlasögu, uppgang SkjásEins. Rétt fyrir aldamótin dúkkaði hópur af ungu og hressu fólki upp með sjónvarpsstöð þar sem allt virtist mögulegt og ferskleikinn var í fyrirrúmi, eins og segir í klisjunni. Alkunnir þættir á borð við Innlit/Útlit og Silfur Egils litu fyrst dagsins ljós á Skjánum en þar gaf einnig að líta næsta óheyrilegan fjölda þátta sem ekki nutu jafn langra lífdaga en voru engu að síður athyglisverðir. Munið þið ekki eftir Axel og félögum? Út að grilla? Tantra? Þið munið að minnsta kosti eftir Tantra.

Stundum náði dagskrárgerðin ótrúlegum hæðum. Meistara¬verk SkjásEins verður í mínum huga alltaf þáttaröðin Íslensk kjötsúpa, þar sem Erpur Eyvindarson skapaði hinn ódauðlega Johnny National, eða bara Johnny Naz, eða bara J-Naz eins og hann hét undir lokin. Með grunninn frá Ali G spurði J-Naz þjóðkunna einstaklinga kolrangra spurninga og fékk einhvern veginn hárrétt svör. Svo var bara farið í pottinn með fáklæddar stelpur og bling á hverju strái. SkjárEinn var einhvern veginn eins og kýrnar þegar þeim er sleppt út á vorin og hlaupa og hoppa um grundir af einskærri kátínu og lífsorku. Kýrnar eiga það reyndar til að skíta á grasið og vissulega gerði SkjárEinn eitt og annað vafasamt. Fyrirgefum það. Þá var þjóðin ung og saklaus. Ekki missa af tíu árum SkjásEins.

Yfirskilvitlegir hæfileikar sjáandans

Þegar ég var fimmtán ára gamall fóru fimmtudagsmorgnarnir eina skólaönnina í starfskynningu. Þrjá morgna sat ég í bakherbergi í apóteki og prentaði út merkingar á lyfjaglös. Þrjá morgna stóð ég á færibandi í mjólkursamlagi og tróð jógúrtdósum í pakka. Þrjá morgna fór ég í tónlistarskóla og fylgdist með kennslu. Aldrei fór ég hins vegar á miðilsfund.

Reyndar hefði getað verið áhugavert að fá fræðslu um störf miðilsins; hvaða menntun og hæfileikar liggja að baki, hvers konar umhverfi miðillinn starfar í og ekki síst hvernig launakjörin eru. En þar sem ég lauk starfskynningu engu nær um þessa hluti verð ég að stoppa í fróðleiksgatið með því að fylgjast með Lífsauganu á SkjáEinum á sunnudagskvöldum, en þar sýnir Þórhallur miðill yfirskilvitlega hæfileika sína.

Yfirleitt eru samskiptin eitthvað á þá leið að fyrst spyr Þórhallur hóp fólks hvort einhver kannist við nafnið Guðrún. Reyndar notast hann ekki alltaf við það nafn, en ennþá hefur hann ekki leitað fanga í nöfnum sem ekki voru meðal þeirra tíu vinsælustu á fyrri hluta síðustu aldar. Svo heppilega vill til að alltaf kannast einhver við nafnið og þá fer Þórhallur að lýsa viðkomandi: „Hún var mikið svona, í höndunum. Hún var mjög dugleg, var það ekki? Féll aldrei verk úr hendi, er það ekki? Já, takk fyrir. Hún fylgist vel með þér. En ég sé að það hefur ekki alltaf verið fullkomið jafnvægi og sálarró hjá þér. Já, takk fyrir. Það er eitthvað með vatn … þú býrð við vatn. Nú jæja, það er mikið um vatn í kringum þig. Mundu það. Ertu sátt við mig?“

Og svo framvegis. Ég hefði sem sagt ekki getað orðið miðill, því ég hefði aldrei nokkurn tímann getað séð það fyrir að miðaldra fólk ætti látnar ömmur sem hefðu lagt stund á hannyrðir. En það sér Þórhallur. Ég ætla að fylgjast með honum áfram, því það er aldrei að vita hvenær hann kemur með lottótölurnar eins og sönnum sjáanda sæmir.

Af leðurblökum, vígatómötum og núllstillingum

Sjáið fyrir ykkur atriði: Batman og Robin eru staddir úti á rúmsjó. Þeir eru bundnir við bauju og geta sig hvergi hreyft þótt þeir iði og sprikli. Það er sjöundi áratugurinn og búningar þeirra félaga eru lit¬skrúðugir og aðsniðnir. Tundurskeyti kemur æðandi í átt að baujunni og hetjunum virðist bráður bani búinn. Og klippa! Batman og Robin synda í átt að landi og tala saman. Þannig eru samræðurnar:

Robin: „Heilagar sardínur, Batman! Hnísur eru sannarlega göfug dýr!“
Batman: „Svo sannarlega, Robin. Hún fórnaði sér til að bjarga okkur.“

Þannig eru „góðar vondar“ myndir; þær eru asnalegar og klúðurslega gerðar en eru samt góð skemmtun. Sumar góðar vondar myndir verða sígildar, eins og Plan 9 from Outer Space eftir furðufuglinn Ed Wood, sem hefur unnið titilinn „Versta mynd allra tíma“ til eignar. Þar fer saman algjör skortur á handriti, gjörsamlega hæfileikalausir leikarar, enn verri leikstjóri, ráfandi leikmynd og fleira og fleira þannig að úr verður stórkostlega hörmuleg heild. Versta mynd allra tíma er þannig í rauninni besta góða vonda mynd allra tíma.

Stundum reyna menn vísvitandi að gera góðar vondar myndir. Það getur sloppið, eins og í Batman-myndinni frá bítlatímanum, en oftar fer það hins vegar út í leiðindarugl. Eitt dæmi um slíkt er Attack of the Killer Tomatoes, sem margir hafa gefið séns vegna smellins titils en lítið fengið í staðinn. Á mínum menntaskóla- og vídeógláps¬árum voru þess lags tímasóunarmyndir kallaðar núllstillingar og afsakaðar með þeim rökum að þær skerptu á ánægjunni af góðum myndum með því að veita dýnamískt mótvægi. Í þá daga hefði maður kannski látið sig hafa það að horfa á hina skelfilegu Batman and Robin sem ég rakst á nýverið á Stöð 2 Bíó, þar sem Arnold Schwarzenegger og Alicia Silverstone fara hamförum, en á síðari árum gerir maður meiri kröfur. Upprunalega Batman-myndin hefði verið góður vondur kostur í staðinn.

Þokkalega blautt fyrir vestan, maður!

Þær eru margar, sjónvarpsrásirnar á Fjölvarpinu, en ekki að sama skapi margar sem maður gefur séns dags daglega. Undirritaður er sjálfsagt ekki einn um það að sniðganga meginþorra sjónvarpsstöðvanna sem eru í boði, ekki síst þær norrænu. Í gær varð hins vegar breyting þar á. Í rólegheitastússi með tæplega ársgamalli dóttur, sem hingað til hefur helst sýnt áhuga á tennismótum og dýralífsþáttum, staðnæmdist ég nefnilega á sænsku stöðinni SVT, þar sem verið var að sýna norskan þátt, merkilegt nokk, með sænskum texta.

Sá nefnist Norsk attraksjon og er ekki óskyldur hinum ramm­íslensku þáttum Út og suður, sem kyntröllið Gísli Einarsson hefur stýrt styrkri hendi. Norska þættinum stýrir hress kona að nafni Linda Eide, sem gæti verið hin týnda tvíburasystir gæðaleikarans Anthony Perkins. Linda fer víða um Noreg endilangan með gult skilti merkt heiti þáttarins, sem gæti útlagst „Áhugaverður staður“ og lætur vanmetna staði og fólk njóta sannmælis. Í Finnmörk rifjaði hún til dæmis upp skrifleg mótmæli eins íbúanna eftir seinni heimsstyrjöld, sem sveið að þurfa að borga fyrir gamalt timburdrasl til að endurreisa hús sitt sem nasistar höfðu lagt í rúst, og sýndi áhorfendum hreysið sem úr varð. Í Svelvik í Vestfold reiknaði Linda svo út fjölda ferða sem ferjustjóri nokkur hafði farið á ferlinum (þær reyndust tæplega þrjátíu þúsund) og splæsti svo á hann tertu. Mannlegt og fallegt.

Innslögin virðast meira og minna í slíkum vinjettu­stíl. Í Voss í Hörðalandi býr óheyrilegur fjöldi verðlaunahafa á vetrar­ólympíuleikum og þar komst Linda að raun um að þeir ganga allir um með medalíurnar dags daglega, líka þegar þeir fara að kaupa í matinn. Lykillinn að velgengni Vossara var einnig afhjúpaður, en það eru sviðahausarnir sem við þekkjum svo vel. Linda fékk auðvitað að borða besta bitann, augað. Rúsínan í pylsuendanum var samt heimsókn til bæjarins Brekke í Sogni, sem er blautasti staður Noregs með um 280 rigningardaga á ári. Meira að segja fólk sem hefur búið í Bergen hefur aldrei upplifað annað eins. Svakalegt það.

Ó, þú sumarsins sjálfhverfa sjónvarp

Um þessar mundir stendur yfir glæsileg auglýsingaherferð hjá Ríkissjónvarpinu sem miðar að því að fá landann til að hanga yfir imbakassanum í sumarblíðunni. Við sjáum Diego Armando Maradona dansa með boltann gegnum vörn Englendinga á HM í fótbolta 1986. Við sjáum júmbóþotur fljúga beint á tvíburaturnana á Manhattan í september 2001. Við sjáum Geir Haarde skjóta íslensku þjóðinni hrottalegan skelk í bringu með því að biðja um Guðs blessun, eins og til handa fátæklingi sem smitaður er af svartadauða og á örugglega skammt eftir ólifað. Eftirminnilegir atburðir. Svo er spurt: „Hvar varst þú?“

Nú, eins og oftast nær þegar ég sá eitthvað í sjónvarpinu var ég heima að horfa á sjónvarpið. Það er nokkuð augljóst. Við erum jú að tala um sjónvarpsefni. Ef spurt væri „Hvað varstu með í höndunum þegar þú kláraðir uppáhaldsbókina þína?“ myndi svarið vera uppáhaldsbókin. Spurningin er því algjörlega sjálfhverf, en það vilja tjáningarform mannsins gjarnan vera. Hver kannast ekki við allar skáldsögurnar sem fjalla um rithöfund í sálarkreppu, eða öll leikritin sem gerast í leikhúsi? Fjölmiðlamenn eiga það víst líka til að fjalla um aðra fjölmiðlamenn.

Hverjum þykir sinn fugl fagur, sagði einhver, en ekki væri síður hægt að segja að hverjum þyki hann sjálfur fagur. Manninum er eðlislægt að hugsa hlutina út frá sjálfum sér, og þá helst fegraðri útgáfu af sjálfum sér. Sumir rónar telja sig lífskúnstnera og skáld. Sjónvarpsstöð allra landsmanna er að vissu leyti sama marki brennd; hún vill vera miðpunktur merkra atburða í hugum fólks, jafnvel á sumrin þegar hún er helst til uppfyllingar þegar fólk nennir ekki að gera neitt annað en að glápa í sófanum. Sjálfur er ég laus við slíkar tilhneigingar, en hyggst koma enn sterkari inn í pistlaskrifum næstu vikna með afrekssögum af ungum og myndarlegum pistlahöfundi. Góðar stundir.

Bandaríkjamenn – siðferðislegir sigurvegarar

Svo lauk vetrinum, sem hafði verið svo mörgum þungur í skauti. Sól hafði farið hækkandi frá því um jól og að lokum var kominn júní. Sumir voru farnir í sumarfrí, aðrir héldu vinnustöðunum gangandi á hálfum dampi. Úrslit voru ráðin í ensku úrvalsdeildinni og Meistaradeild Evrópu í fótbolta, þannig að við blasti tómið eitt eða hin siðferðislega uppgjöf sem felst í því að snúa sér að golfiðkun. Afarkostir tilverunnar.

Sumarið var sem sagt vandamálið og lausnin hlaut því að vera að finna sumarlausan stað. Til allrar hamingju er aldrei sumar nema í mesta lagi á hálfum hnettinum á hverjum gefnum tíma, þannig að suðurhvelið kom til bjargar. Álfukeppnin í fótbolta birtist sem frelsandi engill, upphitunarmót fyrir heimsmeistarakeppnina sem fer fram í Suður-Afríku á næsta ári. Þarna voru mættir heimsmeistararnir frá Ítalíu, Evrópumeistararnir frá Spáni og Asíumeistararnir frá Írak. Brasilíumenn fengu svo að vera með fyrir einhverja náð, ásamt nokkrum öðrum liðum.

Keppnin var spennandi og full af mörkum, og svo urðu stórtíðindi í undanúrslitum. Bandaríkjamenn slógu Spánverja út með 2-0 sigri. Allir höfðu búist við Spánverjum og Brasilíumönnum í úrslitum, en þarna skekkti Kaninn planið. Brassarnir mörðu svo heimamenn í hinum undanúrslitaleiknum, jólaskrautsklæddum áhorfendum til mikillar sorgar. Þá var allt klárt fyrir burst í úrslitum. Nema hvað Bandaríkjamenn virtust jafn skynlausir á væntingar og fyrri daginn og gerðu sig líklega til að niðurlægja Brasilíumenn. Staðan var 2-0 í hálfleik fyrir kjarnorku- og hamborgaraveldið og Brassar með allt niður um sig. Í síðari hálfleiknum björguðu sambastrákarnir guðhræddu hins vegar orðsporinu og hirtu dolluna, sem gárungar vilja sumir kalla Álfabikarinn, með því að snúa stöðunni í 3-2 sér í hag. Allir voru sáttir nema kannski Bandaríkjamenn, sem hefðu kannski alveg viljað vinna úr því sem komið var. En þeir vöktu þó lukku með prúðmannlegri framkomu. Það var ágæt tilbreyting.

Svo mörg voru ár raunveruleikasjónvarpsins

Nú er nóg komið. Stöð 2, þú sem ég deili frímínútum mínum með heima í stofu um kvöldin síð, þú sem næringu færir og styttir lífs míns dægur, nú ertu farin að fara í taugarnar á mér. Af einhverjum ástæðum sem mér eru ókunnar hefur þú síðustu vikurnar ekki getað látið eitt auglýsingahlé hjá líða án þess að troða upp á mig kynningu á „raunveruleika”-þættinum So You Think You Can Dance?, sem ég mun hér eftir nefna SYTYCD? til hægðarauka. Ó, SYTYCD?. Skelfilegi, skelfilegi SYTYCD?. Ég held ég verði að taka mér greinaskil til að anda áður en ég ræði um þig frekar.

Jæja þá. SYTYCD? var það. Svo ég byrji á byrjuninni verð ég að segja að ég er ekki saklaus. Ég lét fallerast af Survivor-þáttunum upp úr aldamótum, enda mörkuðu þeir tímamót í sjónvarpssögunni. Raunveruleikaþættir. Hugsa sér. Fólkið í þáttunum var ekki leikarar. Það þurfti í alvörunni að búa vikum saman á óbyggðri strönd, reisa sér skýli og veiða sér til matar. Svo voru haldnar kosningar í lok hvers þáttar, einhver fór heim og í enda seríunnar vann einhver milljón dollara. Hrárri verður raunveruleikinn varla. Svo spruttu upp fjölmargir þættir að fyrirmynd Survivor.

Í draumi sérhvers þáttar er hins vegar fall hans falið. Raunveruleikasjónvarpið varð fyrir þeirri ógæfu að ná gríðarlegum vinsældum. Allt í einu var orðið ómögulegt að gera þátt um nokkurn hlut nema keppt væri um friðhelgi, sérfræðinganefnd gagnrýndi störf þátttakenda og svo væri þeim hent út einum af öðrum. Svo þynntust hugmyndirnar og áður en við vissum af voru klósettþrif orðin sjónvarpsefni. Og svo kom SYTYCD?, sem er vonandi síðasta orðið í raunveruleikasjónvarpi. Afleitt þunnildi þar sem dómarar glenna sig og sperra í tilgerð en líta samt út eins og þeir séu að sofna. Nú er áratugurinn langt kominn og vonandi að SYTYCD? marki endalok raunveruleikasjónvarpsins. Stöð 2, heyr mína bæn. Komdu með eitthvað annað.

Ástmaðurinn sem kom yfir Eyrarsundið

„Kaupinhafn verður að reisa. Það hefur geisað stríð og þeir svensku, sem eru djöfuls skálkar og andstyggilegt fólk, hafa bombaldað staðinn.“ Svo mælti Sigurður Snorrason frá Álftanesi, hans majestets bífalingsmaður og prófoss, eða „helvítis böðullinn“ eins og snærisþjófurinn snjalli Jón Hreggviðsson kallaði hann í Íslandsklukkunni. Það er nefnilega söguleg staðreynd að fyrr á öldum fundust varla illvígari óvinaþjóðir en Danir og Svíar. Tugir þúsunda féllu í heiftarlegum orrustum um landbúnaðarhéraðið Skán, þar sem íbúar tala nú sænsku með dönskum kokhljóðum og flagga fána með gulum krossi á rauðum grunni.

Ekki er langt síðan þeir svensku voru síðast að bombalda. Það var á sjónvarpsskjánum nýliðið vor sem lögreglukonan og sáttasemjarinn Anna Pihl í kóngsins Kaupinhafn tók sér sænskan elskhuga, sem var fljótlega farinn að draga hana í sameiginlegar fasteignapælingar; að „titta på funkishus“. Nú eru hinir stórgóðu þættir um Önnu Pihl vel birgir af fulltrúum minnihlutahópa og eru arabískir innflytjendur, samkynhneigðir og geðfatlaðir meðal þeirra sem hafa fengið að njóta sín. Ástmaðurinn sem kom yfir Eyrarsundið virðist hins vegar ekki hafa fallið í kramið og var skrifaður út úr seríunni í snarhasti. Sænskur sérsveitarforingi og sjarmör að stíga í vænginn við siðprúða danska stúlku hefur greinilega einhvers staðar vakið svipaðar kenndir og suður-evrópskir sjóliðar í meyjarblóma í Reykjavík.

Kannski er ekkert skrýtið að dansk-sænskar ástir eigi erfitt uppdráttar, því menningarmunurinn er ansi mikill. Danir eru frægir fyrir kæruleysi, Svíar fyrir að setja öryggið á oddinn. Öðru megin er Kim Larsen og hinum megin er Astrid Lindgren. Prince-sígarettur hér, Volvo þar. Áhugamenn um norræna samvinnu töldu sig reyndar hafa himin höndum tekið þegar Eyrarsundsbrúin var vígð um aldamótin, en eitt menningartengt vandamál þvældist fyrir. Svíar vildu reykingabann í lestinni. Meira að segja þegar hún var Danmerkurmegin! Svoleiðis láta auðvitað bara djöfuls skálkar og andstyggilegt fólk.