Tryllt jólaheift gegn markaðsvélinni

Simon Cowell heitir maður sem situr í sjónvarpi og segir vongóðum söngvurum og öðrum skemmtikröftum til syndanna, oft með heldur beinskeyttum hætti. Hann hefur byggt upp næsta geigvænlegt risaveldi á markaði með skemmtiefni og er nú svo komið að góður árangur í einhverri af keppnunum sem hann veitir forstöðu, svo sem Pop Idol, American Idol, X-Factor, Britain’s Got Talent eða America’s Got Talent, er orðinn ávísun á aðgang að gríðarlega arðvænlegum mörkuðum. Reyndar hafa fáir sigurvegarar íslensku Idol-keppninnar gegnum tíðina borið gæfu til að hagnýta sér fimmtán mínútna frægðina til að græða, en kannski er það vegna þess að Simon Cowell beitir sér lítið í þeirra þágu.

Joe McElderry heitir síðan átján ára stráklingur, enskur eins og Simon Cowell. Hann er sykursætur og nógu slysalaus söngvari til að hafa haft mótherja sína undir í sjöttu þáttaröð The X Factor í Bretlandi. Næsta skref er að moka inn peningum og þá er tilvalið að stefna á toppsæti breska vinsældalistans um jólin, sem þykir mikið heiðurssæti. Dyggilega studdur af Simon Cowell ræðst Joe ekki á garðinn þar sem hann er lægstur, heldur tekur upp sína eigin útgáfu af laginu The Climb, sem bandaríska Disney-stjarnan Miley Cyrus söng fyrr á árinu í bíómyndinni Hannah Montana: The Movie. Þess má geta að sú mynd var leyfð öllum aldursflokkum. Lagið er gert aðgengilegt til niðurhals á miðnætti 14. desember eftir úrslitaþátt The X Factor. Þetta á ekki að geta klikkað.

Nema hvað það klikkaði. Eitthvert fólk í Bretlandi fékk þá trylltu hugmynd að slagarinn Killing in the Name frá 1992, með bandarísku rokksveitinni Rage Against the Machine, væri meira viðeigandi jólalag. Stofnaður var Facebook-hópur og viti menn, það rétt hafðist á sunnudag að fleiri höfðu sótt sér hatramma ádeilu þeirra RATM-félaga á netið en sýrópssöng drengsins. Tónlistin er í ágengari kantinum og textinn auðugur af fúkyrðum en fólkið hefur fellt sinn dóm: Rage Against the Machine á topplagið í ár. Gleðileg jól!

Rauðnefjaðir skemmtikraftar í barnahjálp

Fyrir sléttri viku var hátíðlegur dagur í sjónvarpinu. Þá var dagskrá á Stöð 2 í tilefni af Degi rauða nefsins, en þá sameinast skemmtikraftar og aðrir sjálfboðaliðar um það góða málefni að afla fjár til starfsemi Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna, UNICEF. Hátíðlegur dagur, skrifa ég. Þótt skemmtiefnið hafi langt í frá verið í uppskrúfaðri kantinum (Sveppi fékk til dæmis að drekka vatn úr klósetti, eins og við var að búast) verður andrúmsloftið kringum atburði af þessum toga nefnilega eins og á stórhátíðum þegar fólk sameinast um hið jákvæða.

Samkvæmt venju voru heitustu nöfnin fengin til að stjórna samkomunni og nú voru það leikararnir Ilmur Kristjánsdóttir og Björn Thors, svífandi vængjum þöndum eftir stórsigra í Ástríði og Fangavaktinni. Þau töfsuðu ögn í byrjun en duttu svo í karakter og stóðu sig í heildina vel. Hins vegar vil ég leyfa mér að segja að það hafi komið skemmtilega á óvart hversu fjölbreytt og góð atriði voru í boði í þessari löngu dagskrá. Ungir og hressir grínarar Mið-Íslands stigu á svið, Kenneth Máni framdi glæpsamlegt góðverk í Kaupmanna­höfn, trúðarnir í Jesú litla fluttu sinn einlæga boðskap og vissum hápunkti var náð þegar ofur­leikkonurnar Helga Braga Jónsdóttir og Katla Margrét Þorgeirsdóttir færðu okkur einþáttung um tilgerðarlegar frúr sem misstu sig í kúk og piss húmor og aftur til baka í snobbið. Skemmtiatriðin voru flest afbragð og fleiri en svo að ég muni þau öll í svipinn.

En nú er heil vika liðin. Af hverju er þá verið að fjalla um Dag rauða nefsins núna, þegar fennt hefur í spor skemmtunarinnar? Jú, málefnið sem allt snerist um er það sama. Víða um heim búa börn við aðstæður sem eru ekki fólki bjóðandi. Með því að styrkja Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna getur þú hjálpað þeim til betra lífs. Skráðu þig sem heimsforeldri á www.unicef.is eða hafðu samband í síma 552-6300. Það skiptir máli.

Síklifun með endurtekningu

Klifun er þekkt hugtak í stærðfræði og stílbragð í bókmenntafræði. Í málinu okkar er klifun sá verknaður að þrá­stagast á einhverju, það er að tala mjög oft um eitthvað, og er hún yfirleitt talin heldur hvimleið nema afar smekklega sé farið með.

Eftirfarandi málsgrein er ýkt dæmi um klifun: „Landsliðsþjálfari landsliðsins undirbjó liðið undir leikinn og aðlagaði leikstílinn að andstæðingnum.” Hér er landsliðið báðum megin við þjálfarann, sem býr það ekki aðeins undir leikinn og lagar leikstílinn að andstæðingnum heldur undirbýr undir og aðlagar að. Vissulega er fágætt að rekast á þrjár klifanir af þessu tagi í sömu málsgrein en hver þeirra um sig er hins vegar því miður tiltölulega algeng bæði í talmáli og ritmáli. Æskilegt er að forðast slíka endurtekningu orðhluta eins og kostur er, því annars verður málið yfirleitt þvælt og ljótt.

Orðasambandið „öll alþýða manna” kemur lesendum ef til vill ekki jafn spánskt fyrir sjónir og dæmið hér að ofan en er jafnvel klifunarkenndara ef eitthvað er. Allir, menn og þjóðin eru þrjú orð sem hvert um sig getur oftast komið í stað orðasambandsins alls. Í staðinn verður þjóðin að allri þjóðinni (eða alþýðu), sem verður að alþýðu manna, sem verður að lokum að allri alþýðu manna. Þar sem eitt orð hefði dugað eru þannig komnir þrír orðhlutar, einn þeirra tvítekinn. Þetta er því ekki aðeins klifun, heldur jafnvel síklifun með endurtekningu.

Bandstafir

Bandstafssamsetning er samkvæmt Vísindavefnum ein þeirra leiða sem notaðar eru í íslensku til að mynda samsett orð. Samsetningarliðir eru þá tengdir saman með sérstökum bandstaf sem ekki er eignarfallsending og ekki heldur hluti stofns. Bandstafir geta verið a, i, u og s. Sem dæmi má nefna orðin ruslafata, eldiviður og athyglisverður, sem væru ruslfata, eldviður (eða eldsviður) og athygliverður án bandstafs í miðju orði.

Bandstafir hafa stundum þvælst fyrir fólki og vakið deilur á ýmsum vettvangi. Á vef Alþingis er til dæmis að finna eftirfarandi orð Stefáns Jónssonar á fundi sameinaðs Alþingis hinn 7. mars 1978 um íslenskukennslu í fjölmiðlum: „Hv. síðasti ræðumaður, Jónas Árnason, útskýrði það ekki fyrir okkur, með hvaða hætti s-ið lenti inn í beygingu á orðinu „athygli”, þessi bandstafur hafi komið inn þarna, eins og hann orðaði það. (Gripið fram í.) Ég veit þetta ekki heldur, með hvaða hætti s-ið kemur þarna inn. Hugsanlegt er, að s-ið hafi komið þarna inn af tilviljun eins og í fleiri orð, þar sem þessi bandstafur, s-ið, hefur komið inn, t.d. fyrir áhrif sterks persónuleika sem hafi verið tannbrotinn.”

Rambo er kvef

Árið er 1989. Staðurinn er Hollywood. Hasarmyndahetjurnar Sylvester Stallone og Kurt Russell taka höndum saman og leika aðalhlutverkin í glæpastuðmyndinni Tango & Cash. Hinn þvoglumælti Stallone er Ray Tango. Fyrrverandi Elvis-leikarinn Russell er Gabriel Cash. Þeir eru fíkniefnalöggur í Los Angeles. Töffarar. Að öðru leyti eru þeir ólíkir og eiga ekki skap saman. Ray Tango gengur í Armani-jakkafötum og greiðir hárið aftur eins og verðbréfamiðlarar gerðu á þeim tíma. Gabriel Cash er hins vegar skítugur og úfinn og gengur í snjáðum gallabuxum og öðrum álíka leppum.

Margt gengur á í myndinni, misjafnlega eftirminnilegt. Tango og Cash neyðast til að taka höndum saman og berjast gegn eiturlyfjabarónum sem gremst hversu duglega félagarnir hafa tekið til í myrkustu kimum Englaborgarinnar. Allt fer vel að lokum. Hápunkti nær myndin hins vegar þegar Cash gremst vaskleg framganga Tangos og spyr hvort hann þykist vera Rambo, sem vill einmitt svo skemmtilega til að var leikinn af Stallone. Tango svarar að bragði: „Rambo‘s a pussy“, sem er þýtt: „Rambo er kvef.“ Margir hafa óbeit á prentvillupúkanum, og margt hefur hann sannarlega til saka unnið í gegnum tíðina, en þarna skapaði hann ódauðlegan frasa.

Nú er ansi langt síðan ég sá Tango & Cash, nálgast raunar tuttugu ár. Mér varð hins vegar hugsað til fyrrgreinds atriðis á laugardagskvöld þegar ég leit örskotsstund á skjáinn. Þar var RÚV að sýna myndina Síðasta böðulinn, um Englendinginn Albert Pierrepoint sem sinnti hengingum vítt og breitt í heimalandi sínu og hafði síðar umsjón með aftökum þýskra stríðsglæpamanna að síðari heimsstyrjöldinni lokinni. Þar var einum enskum tukthúslim lýst sem svo á frummálinu að hann væri „A gangland murderer“, sem sagt morðingi með undirheimatengsl. Í þýðingu varð það hins vegar af einhverjum ástæðum „Morðingi frá Gangland“, en það er víst krúttlegur smábær í nágrenni Sunderland. Góðar stundir.

Kirtlar og kyrtlar

Á mörkum háls og bringu, rétt ofan við bringubeinið, er lítil dæld sem nefnist hóst. Þar undir er hóstarkirtill, sem gegnir stóru hlutverki í ónæmiskerfi líkamans í barnæsku og á unglingsárum en missir mikilvægi sitt eftir að fullorðinsaldri er náð. Á Vísindavefnum er reyndar bent á að hóstarkirtillinn er ekki kirtill, heldur „bleikgráleitt, tvíblaða líffæri úr eitil- og þekjuvef“, svo því sé nú haldið til haga.

Alvöru kirtlar eru hins vegar margir og merkilegir. Þeirra á meðal eru ekki aðeins innkirtlar, svo sem heiladingull, skjaldkirtill og kynkirtlarnir, eistu og eggjastokkar, heldur útkirtlar á borð við bris og lifur.

Nú á dögum eru læknavísindin svo háþróuð að hægt er að fjarlægja kirtla úr mönnum, að hluta eða heild, lifandi eða dauðum, og jafnvel græða í aðra ef því er að skipta, þeim til heilla. Jóhannes Sakaríason skírari og spámaður mælti árið 29 e. Kr.: „Sá sem á tvo kyrtla gefi þeim er engan á…“ en þar sem kyrtlarnir sem hann átti við voru með ypsíloni er rétt að túlka orð Jóhannesar sem svo að þau eigi við um sanngjarna dreifingu á stuttum kjóllaga karlmannsflíkum en ekki líffærum.

Gúlliver í andlegu Putalandi framtíðarinnar

Sælir, lesendur góðir. Mig langar til að segja ykkur frá mynd sem ég sá í sjónvarpinu á laugardagskvöldið. Þannig var mál með vexti að við konan vorum nýbúin að svæfa börnin eftir langan dag í flensu og langaði að slaka vel á fyrir framan imbann. Eins og venjulega vorum við ekkert að fletta dagskrárblöðum heldur skrolluðum vongóð á milli rása. Örlögin höguðu því þannig að við staðnæmdumst á Stöð 2 Bíó, enda var klukkan nýslegin átta, eða svo gott sem.

Þar var nýhafin bandaríska myndin Idiocracy, hugarfóstur Mike Judge sem gat sér frægð á árum áður fyrir Bakkabræðurna Beavis & Butt-head sem birtust okkur á MTV. Í myndinni lenda Meðal-Jón og Meðal-Jóna í því að vera fyrir slysni fryst í 500 ár og vakna í framtíðinni, árið 2505. Í slíkum vísindaskáldskap er venjan að mannfólkið sé orðið andleg ofurmenni og tæknin komin á himinhátt stig. Ekki í Idiocracy. Þar birtist heimur sem er afleiðing þess að blábjánar og vitleysingar hafa fjölgað sér eins og einfrumungar meðan fólk yfir meðalgreind heldur að sér höndum og genum af áhyggjum yfir hverfulleika heimsins.

Í framtíðinni kann enginn neitt. Hver fermetri er fullur af drasli, akrar eru vökvaðir með orkudrykkjum og vinsælasti sjónvarpsþátturinn heitir „Ái! Pungurinn á mér!“ Göfugleiki starfsstétta hefur látið á sjá; saksóknari færir þau rök fyrir sekt söguhetjunnar Meðal-Jóns að hann „tali eins og hommi, sko“ og sjúkdómsgreining læknis er á þá leið að hann sé „allur í fokki“. Forseti Bandaríkjanna er síðan glímukappi sem tætir um blindfullur á stökkbreyttum mótorhjólum (sjá mynd). Allt fer þó vel að lokum, því hetjan er í krafti meðalgreindar sinnar gerð að innanríkisráðherra og fær því komið til leiðar að vatni, („eins og í klóstinu, sko“) sé veitt á akrana. Skemmtileg mynd. Sama var því miður ekki hægt að segja um rómantísku gamanmyndina Made of Honor sama kvöld, sem var hvorki rómantísk né fyndin.

Hve einkennilega smátt þú mælir, Altúnga

Fyrir margt löngu, ætli áratugur sé ekki liðinn síðan, ruddist ungur Englendingur til fáheyrðra vinsælda. Hann kallaði sig Kokk án klæða í sjónvarpsþætti sínum um eldamennsku, þótt hann væri alltaf í öllum fötunum, en vissulega bjó hann til mat sem virtist ljúffengur á skjánum. Ekki var nóg með að sjónvarpsþáttur­inn nyti geigvænlegrar hylli, heldur spratt upp alhliða markaðsstórveldi kringum nafnið Jamie Oliver, en það heitir jú matráðurinn. Sjálfur keypti ég eitt sinn til dæmis veglega pönnu merkta fullu nafni Englendingsins fæðufróða, eins og hann hefði rétt til að ryðjast inn til mín og hirða hana af mér ef honum sýndist svo. Sem hann hefur reyndar ekki gert enn.

Þrátt fyrir að pannan nýttist mér til margra góðra rétta stóð mér alltaf viss stuggur af Jamie Oliver. Kannski var það vegna sérkennilega lélegs tónlistar­smekks hans, ekki síst ískyggilegs dálætis á hljómsveitinni Toploader og laginu Dancing in the Moonlight, sem nú er sem betur fer öllum gleymt. Kannski var það smekkur hans á barnanöfnum, en dætur hans heita Poppy Honey, Daisy Boo og Petal Blossom Rainbow. Í alvöru. Kannski var það risavaxin tungan, sem gerir hann smámæltari en nokkra manneskju sem ég hef kynnst.

Nýverið sá ég svo í sjónvarpinu að Jamie Oliver er með sýningu. Fólk borgar sig inn í þúsundavís og Jamie Oliver eldar og fer með gamanmál, auk þess sem ýmsir vinir hans og velunnarar eru kynntir fyrir áhorfendum. Ýmislegt undarlegt átti sér stað í þættinum þar sem ég komst að þessu, eins og þegar Jamie fer eftirfarandi fögrum orðum um ítalskan læri­föður sinn, roskinn herramann að nafni Gennaro: „Hann er einstakur ljúflingur. Hann myndi frekar skera undan sér en að láta sér ekki annt um annað fólk.“ Ha? Hitt má Jamie Oliver eiga að hann hefur látið gott af sér leiða með herferð til að bæta skólamat í heimalandi sínu. Þar sem ég get í rauninni ekki fundið nein skotheld mótrök neyðist ég til að viðurkenna að kannski sé þessi Lundúnamælti matsveinn bara sæmilegasti náungi.

Sprúðlandi kýr á grænum völlum ljósvakans

Glæsileg kona með austrænt yfirbragð dregur upp pilsið löturhægt, einn sentimetra í einu, og næst sjáum við tvo glaðbeitta skotveiðimenn halda merki sjónvarpsstöðvar á lofti með Búlandstind í baksýn. Við fáum auglýsingar og svo ætlar Bjarni Haukur, klæddur og sminkaður eins og Robin Williams í Mrs. Doubtfire, að fá Dengsa í heimsókn. Dengsa? Já, Hemmi minn. Þetta er nefnilega fyrsti áratugur SkjásEins og allt getur gerst.

Undanfarið hefur sjónvarpsunnendum gefist kostur á að rifja upp eitt ævintýralegasta skeið í íslenskri fjölmiðlasögu, uppgang SkjásEins. Rétt fyrir aldamótin dúkkaði hópur af ungu og hressu fólki upp með sjónvarpsstöð þar sem allt virtist mögulegt og ferskleikinn var í fyrirrúmi, eins og segir í klisjunni. Alkunnir þættir á borð við Innlit/Útlit og Silfur Egils litu fyrst dagsins ljós á Skjánum en þar gaf einnig að líta næsta óheyrilegan fjölda þátta sem ekki nutu jafn langra lífdaga en voru engu að síður athyglisverðir. Munið þið ekki eftir Axel og félögum? Út að grilla? Tantra? Þið munið að minnsta kosti eftir Tantra.

Stundum náði dagskrárgerðin ótrúlegum hæðum. Meistara¬verk SkjásEins verður í mínum huga alltaf þáttaröðin Íslensk kjötsúpa, þar sem Erpur Eyvindarson skapaði hinn ódauðlega Johnny National, eða bara Johnny Naz, eða bara J-Naz eins og hann hét undir lokin. Með grunninn frá Ali G spurði J-Naz þjóðkunna einstaklinga kolrangra spurninga og fékk einhvern veginn hárrétt svör. Svo var bara farið í pottinn með fáklæddar stelpur og bling á hverju strái. SkjárEinn var einhvern veginn eins og kýrnar þegar þeim er sleppt út á vorin og hlaupa og hoppa um grundir af einskærri kátínu og lífsorku. Kýrnar eiga það reyndar til að skíta á grasið og vissulega gerði SkjárEinn eitt og annað vafasamt. Fyrirgefum það. Þá var þjóðin ung og saklaus. Ekki missa af tíu árum SkjásEins.

Yfirskilvitlegir hæfileikar sjáandans

Þegar ég var fimmtán ára gamall fóru fimmtudagsmorgnarnir eina skólaönnina í starfskynningu. Þrjá morgna sat ég í bakherbergi í apóteki og prentaði út merkingar á lyfjaglös. Þrjá morgna stóð ég á færibandi í mjólkursamlagi og tróð jógúrtdósum í pakka. Þrjá morgna fór ég í tónlistarskóla og fylgdist með kennslu. Aldrei fór ég hins vegar á miðilsfund.

Reyndar hefði getað verið áhugavert að fá fræðslu um störf miðilsins; hvaða menntun og hæfileikar liggja að baki, hvers konar umhverfi miðillinn starfar í og ekki síst hvernig launakjörin eru. En þar sem ég lauk starfskynningu engu nær um þessa hluti verð ég að stoppa í fróðleiksgatið með því að fylgjast með Lífsauganu á SkjáEinum á sunnudagskvöldum, en þar sýnir Þórhallur miðill yfirskilvitlega hæfileika sína.

Yfirleitt eru samskiptin eitthvað á þá leið að fyrst spyr Þórhallur hóp fólks hvort einhver kannist við nafnið Guðrún. Reyndar notast hann ekki alltaf við það nafn, en ennþá hefur hann ekki leitað fanga í nöfnum sem ekki voru meðal þeirra tíu vinsælustu á fyrri hluta síðustu aldar. Svo heppilega vill til að alltaf kannast einhver við nafnið og þá fer Þórhallur að lýsa viðkomandi: „Hún var mikið svona, í höndunum. Hún var mjög dugleg, var það ekki? Féll aldrei verk úr hendi, er það ekki? Já, takk fyrir. Hún fylgist vel með þér. En ég sé að það hefur ekki alltaf verið fullkomið jafnvægi og sálarró hjá þér. Já, takk fyrir. Það er eitthvað með vatn … þú býrð við vatn. Nú jæja, það er mikið um vatn í kringum þig. Mundu það. Ertu sátt við mig?“

Og svo framvegis. Ég hefði sem sagt ekki getað orðið miðill, því ég hefði aldrei nokkurn tímann getað séð það fyrir að miðaldra fólk ætti látnar ömmur sem hefðu lagt stund á hannyrðir. En það sér Þórhallur. Ég ætla að fylgjast með honum áfram, því það er aldrei að vita hvenær hann kemur með lottótölurnar eins og sönnum sjáanda sæmir.